MAR 211 - स्वातंत्र्योत्तर वाइमयीन प्रवाह
🔹आधुनिकतावादी साहित्य लेखन संदर्भात सविस्तर टिपणी लिहा.
🔹 ग्रामीण साहित्याच्या निर्मितीचा प्रारंभ सांगून ग्रामीण म्हणजे काय हे स्पष्ट करा.
🔹स्त्रीवादी साहित्य म्हणजे काय हे सांगून स्वातंत्रोत्तर कालखंडातील स्त्रीवादी साहित्याची भूमिका स्पष्ट करा.
🔹 मराठी रंगभूमीची पार्श्वभूमी सविस्तर विशद करा.
🔹आधुनिकतावादी साहित्य लेखन संदर्भात सविस्तर टिपणी लिहा.
Answer:
आधुनिकतावाद, त्याच्या व्यापक व्याख्येनुसार, आधुनिक विचार, वर्ण किंवा सराव आहे. अधिक विशिष्टपणे, हा शब्द एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस पाश्चात्य समाजातील मोठ्या प्रमाणात आणि दूरस्थ बदलांच्या सांस्कृतिक उत्पत्तीचा संदर्भ देतो. दोन्ही संचाचे वर्णन करतो ट्रेंड आणि संबंधित सांस्कृतिक हालचालींची श्रेणी. उदयोन्मुख औद्योगिक जगाच्या नवीन आर्थिक, सामाजिक आणि राजकीय परिस्थितीत कला, वास्तुकला, साहित्य, धार्मिक श्रद्धा, सामाजिक संघटना आणि दैनंदिन जीवनातील "पारंपारिक" पैलूंमध्ये वाढत्या प्रमाणात गुंतलेल्या लोकांच्या क्रियाकलाप आणि उत्पादन या शब्दात अंतर्भूत आहे. . "रूपे जाणवणे.
आधुनिकतावादाने प्रबोधन विचारांची विलंबित खात्री आणि दयाळू, सर्व-शक्तिशाली निर्मात्याचे अस्तित्व नाकारले. [२][३] याचा अर्थ असा नाही की सर्व आधुनिकतावादी लोक किंवा आधुनिकतावादी चळवळी धर्म किंवा प्रबोधन विचारांचे पैलू स्वीकारण्यास नकार देतात, त्याऐवजी आधुनिकतावादाला भूतकाळातील "सूचना" ची चौकशी म्हणतात.
आधुनिकतेच्या मुख्य वैशिष्ट्यांपैकी एक म्हणजे आत्म-जागरूकता. यामुळे फॉर्म आणि फंक्शनचा वापर अनेकदा वापरल्या जाणार्या प्रक्रिया आणि सामग्रीकडे लक्ष वेधून घेतो (आणि अमूर्ततेच्या पुढील ट्रेंडकडे).[4] "ते नवीन बनवा!" कवी आझा पौंड यांच्यावर निदर्शक आदेश लागू करण्यात आला आधुनिकतावाद्यांच्या "नवीन निर्मिती" मध्ये नवीन ऐतिहासिक युग समाविष्ट केले गेले की नाही हे आता वादातीत आहे. तत्त्वज्ञ आणि संगीतकार थियोडोर अॅडोनॉन आम्हाला चेतावणी देतात:
"आधुनिकता ही एक गुणात्मक आहे, कालानुक्रमिक, वर्ग नाही. ती जशी अमूर्त स्वरूपात आणली जाऊ शकत नाही, त्याच आवश्यकतेने ती पारंपारिक पृष्ठभागाची सुसंगतता, सुसंवादाची उपस्थिती, केवळ प्रतिकृतीद्वारे आदरणीय क्रमाने वैशिष्ट्यीकृत आहे. मागे वळा." [५]
अॅडॉर्नोने आम्हाला आधुनिकतेची चुकीची समज, सुसंवाद आणि प्रबोधन विचार, कला आणि संगीत यांच्यातील सुसंगततेला नकार म्हणून समजावून सांगितले असेल. पण भूतकाळ चिकट असल्याचे सिद्ध होते. पाउंड पुन्हा तयार करण्यासाठी
Explanation:
समोर येतात. एलियटने लिहिले:
"[आम्हाला] अनेकदा असे आढळून येईल की [कवीच्या] रचनेचे केवळ सर्वोत्तमच नाही, तर सर्वात वैयक्तिक भाग देखील त्या रचना असू शकतात ज्यामध्ये मृत कवी, त्यांचे पूर्वज, त्यांच्या अमरत्वाचा अत्यंत उत्कटतेने दावा करतात."[6]
साहित्यिक विद्वान पीटर चाइल्ड्स जटिलतेचा सारांश देतात:
"कोणताही प्रतिकार नसल्यास, क्रांतिकारी आणि प्रतिगामी परिस्थितींबद्दल विरोधाभासी वृत्ती होती, कादंबरीची भीती होती, आणि जुने, शून्यवाद आणि कट्टर उत्साह, सर्जनशीलता आणि निराशा यांच्या शेवटी आनंद होता." [7]
महान तत्वज्ञानी टॉल्स्टॉयच्या दृष्टिकोनातून:
"कला हा एक मानवी प्रयत्न आहे. ज्यामध्ये माणूस जाणीवपूर्वक आपल्या जीवनात अनुभवलेल्या भावना काही संकेतांद्वारे व्यक्त करतो, त्या भावनांचा इतरांवर परिणाम होतो आणि त्यांनाही ते जाणवते."
टॉल्स्टॉयच्या या विधानावरून हे स्पष्ट होते की कला ही माणसाच्या अथांग आणि अमर्याद मनाची सौंदर्यात्मक अभिव्यक्ती आहे. आधुनिक चित्रकार आधुनिक कलेच्या माध्यमातून समाजात पसरलेल्या समस्या, दु:खी समाज आणि वाईट विचार सोडवण्यासाठी नवीन कल्पना वापरतात.
🔹 ग्रामीण साहित्याच्या निर्मितीचा प्रारंभ सांगून ग्रामीण म्हणजे काय हे स्पष्ट करा.
Answer:
१९६० नंतर मराठी साहित्यात जे अनेक प्रवाह निर्माण झाले. त्यात ग्रामीण साहित्य हा एक महत्त्वाचा प्रवाह मानला जातो. ग्रामीण साहित्याने मराठी साहित्यात संख्यात्मक व गुणात्मक दृष्ट्या अतिशय मोलाची भर घातलेली आहे. एक नवा आशय, जीवनाचे नवे क्षेत्र मराठी वाचकांसाठी ग्रामीण साहित्याने खुले करून दिले. या अर्थाने मराठी साहित्याला समृद्ध करण्याचे कार्य ग्रामीण साहित्याने केले आहे.
‘ग्रामीण साहित्य’ ही संकल्पना समजून घेत असताना आधी ‘ग्रामीण’ ही संकल्पना समजून घ्यावी लागते. ‘ग्रामीण’ या शब्दातून ग्राम-गाव-खेडे इत्यादी गोष्टी लक्षात येतात. ग्राम-गाव किंवा खेडे याची रचना, त्याचे स्वरूप-वैशिष्ट्ये समजून घेतल्यास ‘ग्रामीण साहित्य’ ही संकल्पना स्पष्ट होऊ शकते.
अलीकडे ग्रामीण जीवनात अनेक परिवर्तने घडून आलेली आहेत. त्याआधी गाव हे गावगाड्यावर आधारलेले होते. या गावगाड्यात शेतकरी, अलुतेदार, बलुतेदार, दलित, फिरस्ते इत्यादींचा समावेश होता. हे सर्व घटक गावपातळीवर एकमेकांशी निगडित व परस्परांवर अवलंबून होते. शेती हा खेड्यातील मुख्य व्यवसाय, उत्पन्नाचे मुख्य साधन. शेती करणारा शेतकरी. त्याला शेती व गृहोपयोगी वस्तू व अवजारे करून देणारे सुतार, लोहार, चांभार, कुंभार, तेली, सोनार इ. जाती किंवा व्यावसायिक; सेवा पुरवणारे न्हावी, रामोशी, धोबी, कोळी; ग्रामपातळीवर मनोरंजनाचे काम करणारे जोशी, पिंगळा इत्यादी जाती. या सर्वांना ग्रामजीवनात अतिशय महत्त्वाचे स्थान होते. शेतकर्याकडे शेतीतून उत्पन्न आल्यावर तो त्यातून विशिष्ट हिस्सा किंवा वाटा या सर्व घटकांना द्यायचा, त्याला ‘बलुते’ असे म्हणायचे. ते त्यांच्या कामाचा व श्रमाचा मोबदला म्हणून दिले जायचे. या बलुत्यावर या जाती-व्यावसायिकांचा उदरनिर्वाह चालायचा. याचा अर्थ शेती ही केंद्रस्थानी होती व इतर घटक त्याभोवती असायचे. अशी ग्रामरचना परिवर्तनपूर्व काळात अस्तित्वात होती.
अशा प्रकारे ग्रामीण म्हणजे गावातील, ग्रामातील हे सर्व घटक. ग्रामीण जीवन म्हणजे या लोकांचे जीवन. ग्रामीण भागातील या लोकांच्या जगण्याची/जीवनाची निसर्गसान्निध्यता, रूढी-परंपरा, लोकश्रद्धा, आदिमता, शेती व निसर्गातील घटकांविषयी प्रचंड श्रद्धा, शेतीला ‘काळी आई’ मानणे, यातूनच सण-उत्सव, जत्रा, नवस-सायास, लग्नसमारंभ इत्यादींचे वर्षभराचे नियोजन, समूहभावना, समूहांची जातींमध्ये विभागणी, स्पृश्य-अस्पृश्यता पाळणे, तरीही परस्परावलंबित्व इत्यादी वैशिष्ट्ये आहेत. ‘ग्रामीण’ या संकल्पनेमध्ये शेती, विहिरी, नद्या-नाले, झाडेझुडपे, विविध पिके या सर्व घटकांना महत्त्व आहेच. परंतु याव्यतिरिक्त येथील माणूस, माणसासोबतच गुरंढोरं, बकर्या, कोंबड्या, गाढवं, कुत्रे, किडे-मुंग्या, पक्षी, साप, गांडूळ या सर्वांना येथे महत्त्व आहे. या सगळ्यातून येथील माणसाची जगण्याची, विचार करण्याची एक रीत, त्याचे मन, जगण्याविषयीचे विशिष्ट तत्त्वज्ञान, जीवनदृष्टी तयार होत जाते.
अशा प्रकारे ग्रामीण म्हणजे गावातील, ग्रामातील हे सर्व घटक. ग्रामीण जीवन म्हणजे या लोकांचे जीवन. ग्रामीण भागातील या लोकांच्या जगण्याची/जीवनाची निसर्गसान्निध्यता, रूढी-परंपरा, लोकश्रद्धा, आदिमता, शेती व निसर्गातील घटकांविषयी प्रचंड श्रद्धा, शेतीला ‘काळी आई’ मानणे, यातूनच सण-उत्सव, जत्रा, नवस-सायास, लग्नसमारंभ इत्यादींचे वर्षभराचे नियोजन, समूहभावना, समूहांची जातींमध्ये विभागणी, स्पृश्य-अस्पृश्यता पाळणे, तरीही परस्परावलंबित्व इत्यादी वैशिष्ट्ये आहेत. ‘ग्रामीण’ या संकल्पनेमध्ये शेती, विहिरी, नद्या-नाले, झाडेझुडपे, विविध पिके या सर्व घटकांना महत्त्व आहेच. परंतु याव्यतिरिक्त येथील माणूस, माणसासोबतच गुरंढोरं, बकर्या, कोंबड्या, गाढवं, कुत्रे, किडे-मुंग्या, पक्षी, साप, गांडूळ या सर्वांना येथे महत्त्व आहे. या सगळ्यातून येथील माणसाची जगण्याची, विचार करण्याची एक रीत, त्याचे मन, जगण्याविषयीचे विशिष्ट तत्त्वज्ञान, जीवनदृष्टी तयार होत जाते.
१) “ग्रामीण साहित्य हे व्यक्तिकेंद्रित तर असतेच, पण त्या व्यक्तिमनाच्या जडणघडणीस कृषिकेंद्रित संस्कृती, या संस्कृतीने निर्माण केलेले लोकमानस या संस्कृतीसाठी निर्माण झालेला गावगाडा किंवा तत्सम कृषिउपयोगी समाजरचना इत्यादी घटक जबाबदार असल्याने या व्यक्तिमत्त्वाला केंद्रस्थानी ठेवून लिहीत असताना उपरोक्त घटक सहजपणे ध्वनित होत जातात आणि त्यातूनच ग्रामीण साहित्य आकार घेत जाते.” (नागनाथ कोत्तापल्ले)
🔹स्त्रीवादी साहित्य म्हणजे काय हे सांगून स्वातंत्रोत्तर कालखंडातील स्त्रीवादी साहित्याची भूमिका स्पष्ट करा.
Answer:
स्वातंत्र्यानंतर महिलांच्या कायदेशीर, राजकीय, शैक्षणिक आणि सामाजिक स्थितीत आमूलाग्र बदल झाले आहेत. याचे श्रेय प्रामुख्याने महिला संघटना, तळागाळातील चळवळी आणि महिलांच्या प्रश्नांना पाठिंबा देणाऱ्या राजकीय पक्षांना जाते. त्यामुळे या चळवळींमध्ये महिला आणि त्यांच्या समस्यांना पाठिंबा देणाऱ्या संघटनांचा सक्रिय सहभाग दिसून येत आहे.
Explanation:
या चळवळींनी त्यांना समाजातील विविध घटकांशी संबंधित समस्यांमध्ये महत्त्वाचे सहभागी होण्यास सक्षम केले आहे –
विविध प्रश्नांवर महिलांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. 1946-47 मध्ये बंगालच्या तेभागा शेतकरी आंदोलनात, महिलांनी स्वत:ला नारी वाहिनी नावाचे स्वतंत्र व्यासपीठ म्हणून संघटित केले, तसेच आश्रयस्थान चालवले आणि दळणवळणाची लाईन राखली.
पूर्वीच्या हैदराबाद प्रांतातील तेलंगणा प्रदेशात १९४६ ते १९५० या काळात झालेल्या आणखी एका मोठ्या कम्युनिस्ट शेतकरी संघर्षात महिलांचा फार फलदायी सहभाग होता.
आदिवासींमध्येही महिलांचा मोठा वाटा होता. उदाहरणार्थ, महाराष्ट्रातील धुलिया जिल्ह्यातील शहादा आदिवासी भागात १९७२ मध्ये जमीन आंदोलनात भिल्ल आदिवासी महिलांची विशेष भूमिका होती. या आंदोलनाची सांगता दारूविरोधी मोहिमेने झाली.
1973 ते 1975 या काळात गुजरातमधील महागाईविरोधातील नवनिर्माण चळवळीत महिलांचा सक्रिय सहभाग होता.
गुजरातमध्ये वस्त्रोद्योग कामगार संघटनेच्या महिला शाखेची स्वयं-कार्यरत महिला संघटना स्थापन करण्यात आली.
1974 च्या चिपको आंदोलनात पर्यावरण क्षेत्रात महिलांचा मोठा वाटा होता. या चळवळीचे नाव महिलांच्या कार्यशैलीवरून पडले आहे ज्यामध्ये त्या लाकूड ठेकेदारांकडून तोडल्या जाण्यापासून वाचवण्यासाठी झाडांना चिकटून राहतात.
भोपाळ गॅस पीडीक महिला उद्योग संघटनेने 1984 साली भोपाळ येथील युनियन कार्बाइड कारखान्यात झालेल्या रासायनिक वायू गळती दुर्घटनेतील पीडितांना न्याय मिळवून देण्याच्या प्रयत्नात आघाडीची भूमिका बजावली.
राजकारणात महिला एक संवेदनशील मतदार गट म्हणूनही उदयास आल्या आहेत आणि पंचायतींमध्ये एकतृतीयांश आरक्षणाच्या जोरावर तृणमूल स्तरावरील प्रशासनावर त्यांचे प्राण सोडू शकल्या आहेत.
🔹मराठी रंगभूमीची पार्श्वभूमी सविस्तर विशद करा.
Answer:
रंगभूमि : आंगिक कलांचा व्यक्तिशः किंवा समुदायाने आविष्कार करण्याची भूमी किंवा स्थान म्हणजे रंगभूमी. रंग म्हणजे आंगिक कलाविष्कार. इंग्रजीतील ‘थिएटर’ या संज्ञेची समानार्थी असलेली ही भारतीय संज्ञा आहे. ‘पाहण्याची कृती जेथून केली जाते ती जागा’ अशा अर्थाचा मूळ ग्रीक शब्दापासून थिएटर ही संज्ञा आलेली आहे. रंगभूमीच्या संकल्पनेचे अगदी प्राथमिक व मूलभूत असे दोन घटक म्हणजे आंगिक कलाविष्कार करणारा कलावंत व त्याचा प्रेक्षक हे होत. रंगभूमी ही मिश्र किंवा सामुदायिक स्वरूपाची कला आहे. नाट्यसंहिता, नाट्यदिग्दर्शक, नाट्यप्रयोगात भाग घेणारे कलावंत, त्यांची रंगभूषा व वेशभूषा, रंगमंदिर, त्यातील रंगमंच आणि त्यावरील नेपथ्य, प्रकाशयोजना तसेच नाट्यप्रयोगाचा प्रेक्षक आणि समीक्षक असे अनेक घटक या कलेत अंतर्भूत होतात. नृत्य व संगीत या कलांचाही रंगभूमीशी निकटचा संबंध आहे. प्रत्येक समाजाच्या रंगभूमीचे स्वरूप आणि परंपरा वेगवेगळी असली, तरी त्यांतील वरील घटक हे कमीअधिक फरकांनी समानच राहतात. रंगभूमीचा विचार कलादृष्टीबरोबरच समाजातील एक सांस्कृतिक संस्था म्हणूनही केला जातो कारण कलावंत, तंत्रज्ञ, नाट्यप्रयोगाची साधनसामग्री या बाबतींत ती इतर कलांच्या तुलनेने अधिक सामूहिक स्वरूपाची कला असून समाजाच्या सांस्कृतिक अवस्थेशी त्या बाबी संबंधित असतात. रंगभूमी या संज्ञेतून त्या त्या भाषेतील नाट्यसाहित्य, त्याचप्रमाणे नाट्यप्रयोग आणि त्यांच्याशी निगडित असलेले कलावंत, नाट्यप्रयोगाची साधनसामग्री इत्यादींचाही बोध होतो.
मराठी रंगभूमी : आधुनिक मराठी रंगभूमीचा आरंभ ⇨विष्णुदास भावे यांनी १८४३ साली सांगली येथे केला. तोपर्यंतच्या पारंपारिक मराठी लोकरंगभूमीचे स्वरूप काहीसे विखुरलेले, असंघटित होते. ⇨तमाशा, ⇨लळित, ⇨भारूड, ⇨कळसूत्री बाहुल्यांचे खेळ, सोंगी ⇨भजन, खेळे, बोहाडा, ⇨दशावतारी नाटके, ⇨गोंधळ, ⇨कीर्तन इ. अनेक प्रकारांनी ही रंगभूमी जनरंजन करीत होती. लोकजीवन, धर्मकल्पना व श्रद्धा, रूढी व चालीरीती, इत्यादींचे दर्शन तीमधून घडत होते. फक्त तमाशा धर्मकल्पनांशी निगडीत नव्हता. तो लौकिक जीवनातून आकाराला आलेला होता. ही लोकरंगभूमी आपापल्या परिघात निर्माण झाली आणि वावरत राहिली. तिला संघटित रूप देण्याचा प्रयत्न विष्णुदास भावे यांनी केला. १८४२ साली सांगलीला कर्नाटकातील करकी या गावाची ‘करकीमेळा’ नावाची एक मंडळी यक्षगानाचा खेळ करण्यासाठी आली. तो खेळ पाहून सांगलीचे राजे पटवर्धन यांनी अशाच प्रकारचे खेळ लोकरंजनार्थ आपल्याकडे घडावेत, अशी इच्छा व्यक्त केली. ती इच्छा आणि उपलब्ध करून दिलेल्या सुविधा यांमुळे विष्णुदास भावे यांना १८४३ साली सीतास्वयंवर हा खेळ निर्माण करता आला. नाट्यकलेचे प्रदर्शन करणे हाच हेतू त्यामागे होता. त्यासाठीच सर्व साधनांचे एकत्रीकरण केले होते. कलादृष्ट्या स्वयंपूर्ण अशी संघटना रंगभूमीरूपाने भावे यांनी केली, म्हणून त्यांना मराठी रंगभूमीच्या जनकत्वाचे श्रेय दिले जाते.
विष्णुदास भावे यांनी प्रवर्तित केलेल्या रंगभूमीचे स्वरूप पुढीलप्रमाणे होते : रंगमंचावर अलवाणी रंगाचा पडदा वापरीत. एका बाजूस सूत्रधार, गायक, वादक असे उभे राहात असत, प्रथम मारूतीची मूर्ती स्थानापन्न करून मंगलाचरण, ईशस्तवन होत असे. नंतर विदूषक येत असे. त्याचे नर्तन होत असे. नंतर त्याचा आणि सूत्रधाराचा संवाद, नाट्यकथानकाचे प्रास्ताविक होत असे. यानंतर गणपतीचे आगमन, मयूरारूढ सरस्वतीचे आवाहन, तिचे आगमन, बालगोपालांचे नृत्य, गंधर्वकिन्नरांचे गायन-नर्तन या क्रमाने सारे घडत जाई. एवढा आरंभीचा भाग झाला की, खेळाला आरंभ होई. त्यातले काही संवाद पूर्वसिद्ध तर काही उर्त्स्फूत असत. त्यामध्ये तीन ‘कचेऱ्या’ (प्रवेश) असत. एक देवांची, एक राक्षसांची आणि तिसरी स्त्रियांची. नाट्यकथानकात वीर, करुण, शृंगार, हास्य इ. रसांची योजना केलेली असे. आरती होऊन नाटकाची समाप्ती होत असे.
विष्णुदास भावे यांनी आपली नाटके दक्षिणेपासून मुंबईपर्यंत नेली. १८४३ ते १८५२ या काळात अनेक ठिकाणी आपल्या नाटकांचे खेळ करून रंगभूमीला प्रतिष्ठित केले. नाट्यव्यवसायाची कल्पना रुजविली. प्रेक्षकांची नाट्याभिरुची निर्माण करण्याचा जाणता यत्न केला. राजाश्रयी रंगभूमी लोकाभिमुख करण्याचा विशेष प्रयत्न केला.
0 Comments